پژوهش دانشگاهی – بررسی ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج وزیارت93- قسمت 22

در این کشور تا کنون دو بار برنامه آینده‌نگاری ملی برگزار شده است. اولین برنامه در سال 2000 به پایان رسید و دومین آن در سال‌های 2003 و 2004 انجام پذیرفت. در این دو برنامه تلاش شد تا برنامه‌ای کوچک از آینده‌نگاری اجرا شود.
افق زمانی این برنامه‌ها 15 تا 20 ساله بوده و نکته قابل توجه آن بود که برخلاف اکثر مطالعه کشورهای دیگر، پروژه آینده‌نگاری سوئد از طرف سازمان‌ها و نهادهای غیردولتی آغاز شد و کاملاً از یک رویکرد پایین به بالا بهره می‌گرفت. البته نباید از ذهن دور داشت که اگرچه آینده‌نگاری از طرف دولت صورت نگرفته است، اما از حمایت و علاقه نیرومند دولت برخوردار بوده است.
در این برنامه از چندین برنامه آینده‌نگاری خارجی الگو گرفته شد و چندین مدل خارجی مناسب در آن وجود داشت. یکی از مهم‌ترین این برنامه‌ها، آینده‌نگاری انگلستان بود که به عنوان یک منبع مهم الهام بود. فدراسیون صنایع سوئد، به تحلیل تأثیرهای مطالعه‌های اروپایی مرتبط پرداخت و تصمیم به آغاز مطالعه در سوئد گرفت. همچنین در این برنامه از یک گروه ارزیابی خارج از پروژه برای ارزیابی نتایج گروه‌ها نیز بهره گرفته شد که در نوع خود تجربه نوینی بود. این گروه پس از اتمام کار بخش‌ها، به ارزیابی این نتایج می‌پرداختند. (دانشنامه آینده‌پژوهی(2)، 1389، 5-103)
فرانسه و آینده‌پژوهی:
بازسازی و توسعه اقتصادی فرانسه پس از جنگ به ایجاد یک رشته طرح‌های ملی انجام شد که مستلزم حدس و گمان درباره تحولات آینده بود. از جمله آن‌ ها تأسیس “مرکز بین المللی آینده” در سال 1957میلادی توسط “گاستون برگر”[38] در شهر پاریس است. این مرکز با انتشار نشریه “پراسپکتیو”[39] (چرخش به سوی آینده) مقاله‌هایی را درباره جوانب متفاوت و گوناگون آینده ارائه نمود. ولی در این نشریه مطرح می‌کند که “چرخش به سوی آینده” نه یک مرام است و نه یک نظام. این دیدگاه به معنای تعمق در آینده و تلاش برای توصیف شاکله کلی آن و ابداع یک روش عملیاتی برای شکل بخشیدن به آینده مطلوب است. (ملکی فر و همکاران، 1386، 36) در سال 1960 با حمایت مالی “بنیاد فورد” پروژه دیگری توسط “برتراند دو ژوونل”[40] فرانسوی و همکاران وی با نام “فوتوریبل” با هدف طرح جنبش آینده‌پژوهی فرانسه در میان پژوهشگران سراسر جهان آغاز گردید. در واقع این پروژه، یک نشریه آینده‌پژوهی و شامل سلسله مقاله‌هایی بود به قلم اندیشمندان برجسته درباره وقایعی که شاید در آینده به ویژه در حوزه سیاسی رخ دهد. در سال 1964میلادی “ژوونل” کتاب کلاسیک خود یعنی “هنر گمانه زنی” را منتشر ساخت که حاوی مبانی معرفتی مطالعه آینده بود و درباره امکان مطالعه آینده و سودمندی آن به خوبی بحث کرد. هنر گمانی زنی، از این لحاظ قابل توجه است که مطالعه آینده را یک علم نمی داند، بلکه آن را یک هنر تلقی می‌کند. اما امروز پذیرفته‌ایم که آینده‌پژوهی هم علم است و هم هنر، درست همان دیدگاهی که نسبت به مدیریت داریم. “ژوونل” و همسرش “هلن”، “انجمن بین المللی آینده‌پژوهان”[41] را پایه گذاری کردند که هم اکنون پسرشان “هوگو” آن را می‌چرخاند. همچنین سازمان دیگری به نام “آژانس برنامه‌ریزی منطقه‌ای فرانسه” به ریاست “ژروم مونو” نیز در هدایت فرانسه به سمت آینده فعال بوده است. (ملکی فر و همکاران، 1386، 40-39)
فرانسویان تأثیر شدیدی بر جنبش جهانی آینده‌پژوهی داشته‌اند‌ که بخش اعظم آن از طرح ژوونل و پروژه فوتوریبل ناشی می‌شود. ژوونل شالوده فکری مستحکمی را بنیان گذارد که مطالعه آینده را به یک فعالیت فکری مهم در فرانسه و حتی در ایتالیا، ایالات متحده و سایر نقاط جهان تبدیل کرد. در پرتو تلاش‌های ژوونل و هم فکرانش، اکنون آینده صرفاً عرصه‌ای متعلق به دانشمندان محسوب نمی‌شود، بلکه حوزه تأمل هنرمندان، فیلسوفان و شاید بیش از همه، قلمرو تک تک انسان‌هایی است که در خلوت روحی و روحانی خویش برای پی ریزی آینده‌های بهتر و با شکوه تر برنامه‌ریزی می‌کنند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 40)
2-2-2) نمونه کاربردی آینده‌پژوهی در سازمان

سابقه پروژه نیروی هوایی 2025
پیشینه فعالیت‌های آینده اندیشی در آمریكا، كه ابتدا رنگ تكنولوژیک داشت، به دهه 1930، زمان ریاست جمهوری “روزولت”، باز می گردد. با شروع جنگ جهانی دوم، پای مطالعه‌های رسمی آینده اندیشی به نیروهای مسلح آمریكا باز شد. در سال 1945 كه مقارن با تأسیس اندیشگاه رند در نیروی هوایی آمریكاست، ارتش این كشور مطالعاتی را با عنوان “به سوی افق‌های نو” برای پی بردن به تأثیر تكنولوژی‌های آینده بر قدرت دفاعی آغاز كرد. به این منظور، بسیج همگانی آینده پژوهان، دانشمندان، نویسندگان داستان‌های علمی ـ تخیلی، افسران، و تكنولوژیست‌های غیرنظامی را به راه انداخت و آن‌ ها را در هم اندیشی‌های متعدد گرد هم آورد. این مطالعه‌ها، به ویژه با كوشش نیروی هوایی كه بازوی اصلی فعالیت‌های آینده اندیشی در ارتش آمریكاست، كماكان تا امروز دنبال شده است.
عظیم ترین پروژه آینده پژوهی نیروی هوایی آمریكا تا به امروز پروژه “نیروی هوایی 2025” است كه در اوای

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است

ل سال 1995 آغاز شد و یافته‌های آن سرانجام در 3300 صفحه و 10 مجلد تنظیم و به فرماندهی نیروی هوایی آمریكا ارائه گردید. نیروی هوایی آمریكا، تنی چند از افسران كارآمد خود و تعدادی از افسران سایر نیروها را مأمور كرد تا عمیقاً به پیشرفت‌های تكنولوژی، سیاست‌های جهانی، روندهای اجتماعی و دیگر عوامل تعیین كننده نگاه كنند و “بدترین” وضعیتی را كه ممكن است ایالات متحده در 30 سال آینده با آن روبرو شود به تصویر در آورند و به این وسیله نیروی هوایی را برای مواجهه با چالش‌های آینده مهیا نمایند.
در بخشی از اسناد این پروژه خاطر نشان شده است:
هدف نهایی پروژه این بود كه شرایط اقتصادی، سیاسی و نظامی جهان در سال 2025 ترسیم و نیز راه‌های افزایش استعدادها و قابلیت‌های نیروی هوایی آمریكا برای سازگاری با این شرایط بررسی شود. فرمانده وقت نیروی هوایی آمریكا به صراحت در مورد دیدگاه حاكم بر پروژه نیروی هوایی 2025 گفته است:
“چیزی كه ما سعی در انجام آن داشتیم این بود كه یک موقعیت بسیار مشكل را پیش روی نیروی هوایی قرار دهیم. از نظر ما این یک روش دوراندیشی و كسب آمادگی برای آینده است. ما نمی‌خواهیم ناگهان با ابر لیزرهای 30 سال آینده روبرو شده و غافل گیر شویم. “
 اهداف كلیدی در پروژه نیروی هوایی 2025
پروژه نیروی هوایی 2025 آمریكا، سه هدف كلیدی زیر را دنبال می كرد:
۱-خلق چند تصویر واقع بینانه از جهان در سال 2025
۲-نشان دادن “بدترین وضعیتی” كه آمریكا ممكن است در 30 سال آینده با آن روبرو شود.
۳-تدوین استراتژی 30 ساله نیروی هوایی آمریكا، به طوری كه این نیرو را برای مواجهه با بدترین شرایط ممكن در سال 2025 آماده نماید.
 پرسش‌های محوری
این پروژه سه پرسش محوری داشت:
1-ارتش آمریكا در 30 سال آینده با چه مسایلی در بعدهای جهانی و ملی روبرو خواهد شد؟
۲-به طور خاص، نیروی هوایی آمریكا در 30 سال آینده با چه چالش‌ها و مسایلی دست به گریبان خواهد بود؟
۳-نیروی هوایی برای غلبه بر این چالش‌ها و مسایل از هم اكنون باید به استقبال چه تحول‌هایی در مأموریت، سازماندهی، دكترین، استعدادهای نظامی، سلاح‌ها و تكنولوژی‌های خود برود؟ به خصوص باید روی كدام تكنولوژی‌ها و سلاح‌ها سرمایه گذاری نماید؟
بدیهی است پاسخ‌گویی به این سؤال‌ها یكباره امكان پذیر نبوده، و قبل از آن می بایست به زنجیره ای از سؤال‌های دیگر پاسخ داده می‌شد:
الف- اوضاع كلی جهان در 30 سال آینده چگونه خواهد بود؟
ب- وضعیت كلی ایالات متحده در سال 2025 چگونه خواهد بود؟
پ- سرعت رشد و وضعیت كلی تكنولوژی در خلال 30 سال آینده چگونه خواهد بود؟
ت – در طول 30 سال آینده، احتمالاً چه سلاح‌های جدیدی ظهور خواهند كرد؟
چارچوب تولید سناریو‌ها در پروژه نیروی هوایی 2025
به نظر می رسد كه آینده پژوهان آمریكایی در پروژه نیروی هوایی 2025، یک “دیدگاه كل‌نگر” را برای سناریونگاری انتخاب كرده‌اند‌. براساس این دیدگاه، آن‌ ها توانستند یک فضای سه بعدی خلق كنند كه بتوان انواع آینده‌ها را از زاویه دید آمریكا در آن نمایش داد. خلق این فضا، كه خصوصاً با افراد “دیداری” ارتباط برقرار می كند، یكی از هنرنمایی‌های آینده پژوهان آمریكایی در این پروژه بوده است. پروژه نیروی هوایی 2025 آمریكا از سه بُعد به آینده نگاه میكند و سه نیروی پیشران کلیدی را در نظر می گیرد.
الف. بُعد ایدئولوژیک / فرهنگی. (محور z)
این بُعد كه “وضعیت جهانی نگرش آمریكایی” نام دارد به این سؤال‌ها پاسخ می دهد كه آیا مردم جهان در 30 سال آینده، آمریكائی فكر خواهند كرد؟ آیا جهان بینی و ارزش‌های آمریكایی طرد نخواهد شد؟ آیا نگرش‌ها و ارزش‌های غیر آمریکائی مغلوب نخواهند شد؟ بسته به پاسخ این سؤال‌ها، آمریكا حتی ممكن است در جهان آینده به كلی “منزوی” شود.
ب. بُعد تكنولوژیك. (محور x)
این بُعد كه “سرعت پیشرفت تكنولوژی و توزیع جهانی” نامیده می شود، به این سؤال‌ها پاسخ می دهد كه آیا سرعت پیشرفت تكنولوژی طی 30 سال آینده مانند امروز خواهد بود و یا صورت تصاعدی و انقلابی پیدا خواهد كرد؟ آیا تكنولوژی برتر كماكان در دست عده انگشت شماری از ملت‌ها باقی خواهد ماند یا ملت‌های دیگری هم صاحب تكنولوژی برتر خواهند شد؟
پ. بُعد سیاسی ـ امنیتی (محور y)
این بُعد كه “شبكه جهانی قدرت” نام دارد به این سؤال پاسخ میدهد كه آیا قدرت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی در جهان 30 سال آینده همچنان در انحصار برخی از ملت‌ها خواهد بود و یا كاملاً در جهان توزیع خواهد شد؟
چهار سناریوی اصلی برای جهان و آمریكا در سال 2025
آینده پژوهان آمریكایی مقادیر مختلفی را برای هر یک از هنجارها انتخاب نمودند و براساس آن‌ ها توانستند چهار نقطه را در فضا مشخص كنند كه نمایانگر چهار آینده باورکردنی برای جهان و آمریكا در سال 2025 بود. برای هر آینده یک استعاره انتخاب كرده و یک سناریو برای آن ابداع نمودند. این استعاره‌ها و سناریوها عبارت است از: